تاریخچه ارگ

 ارگ را در لغت به معنی قلعه ی کوچک درمیان قلعه بزرگ گویند که دارای برج و بار باشد. دراصطلاح به معنی اقامتگاه فرمانرواست لذا به مکانی اطلاق می شود که در آن فرمانروای شهر، ایالت و یا کشور اقامت داشته باشد و غالباً وی از آنجا مبادرت به اداره ی امور می کند. در گذ شته این مفهوم در افغانستان به دو مکان اطلاق می شد، یکی مربوط به قبل از جنگ دوم افغان انگلیس و دیگری به بعد از جنگ دوم مربوط می شود.

از جمله پیامد های زیان بار تجاوز دوم قشون انگلیس به افغانستان یکی هم آن بود که بالاحصار تاریخی کابل یا قلعه مستحکم پادشاهان افغانستان با قصرافسانه ای چهل ستون آن به دستور رابرتس انگلیس فرمانده ی قشون مذکور ویران گردید و از آن عمارات و بناهای باشکوه که درروزگار سدوزاییان، افزون براقامتگاه پادشاه و قصرچهل ستونش شامل تقریباً یک هزار خانۀ مسکونی، یک رشته بازار و چند محله ی نامداربود، جزتلی ازخاک چیزی دیگری باقی نماند. 

حضور نیروهای انگلیس این بار در افغانستان به درازها انجامید و چون قوای مذکور افغانستان را ترک کرده و زمام امور مملکت را به امیر عبدالرحمان خان سپردند، در واقع جای به نام ارگ و یا قلعه و دژی برای اقامت امیر موصوف در کابل وجود نداشت، بنابرین امیر مذکور پس از استقرار در کابل و تحکیم و تثبیت موقعیت خویش، انجینران و معماران قندهاری و کابلی را فراخواند و از آنان خواست تا کار احداث ارگ جدید شاهی را درقسمت شمالی و شمال شرقی شهر کابل آن  وقت و در جوار شیرپور آغاز نمایند. به همین منظور امیر عبدالرحمان خان دو صد جریب زمین را در ناحیه ی مذکور اختصاص داد و از معماران و انجینران فوق خواست تا با استفاده از همۀ امکانات، قعله مستحکم موسوم بر ارگ شاهی را در وسط باغ وسیع بنیاد نهند.

گروه انجنیران مذکور زیر نظر سید یاقوت شاه چرخی از نزدیکان و افراد مورد اعتماد امیر عبدالرحمان که بعداً عنوان قلعه بیگی نیز شهرت یافت، با جدیت تمام و مطابق با طرح معماری آن روزگار، قعله را با دیوارهای کنگره دار و تیرکش ها و دیگر امکانات دفاعی ساختند و در اطراف دیوار نیز خندقی برای آب کندند. همچنین در چهار طرف دیوار، چهار برج مخروطی شکل که درخویش تیرکش های برای توپ و سایر تجهیزات دفاعی داشت، به وجود آوردند.

سلام خانه که در آن مراسمی دراعیاد و جشن ها برگزار می گردید نیز در جوار درب شرقی احداث شد و در همین ساختمان نخستین بار جلسه ی شورای ملی افغانستان دایر گردید.

هم چنین مطابق با ایجابات معماری ویژه ی قلعه سلطنتی، در داخل ارگ کابل نیز ساختمان های دیگری احداث شد، از جمله دفتر برای پادشاه موسوم به دفترشاهی، مکانی ویژه برای خانواده و خانم های پادشاه به نام حرمسرا، اتاق های برای خدمت گاران دربار، جای مطمئن برای حفظ و نگهداری نقود و اشیای قیمتی پادشاه موسوم به خزانه شاهی، کوتی باغچه، دیپوی اسلحه و مهمات، اقامت گاه برای محافظان پادشاه، مکان نگهداری زندانیان یا محبس شاهی، آشپزخانه و انباری برای نگهداری مواد غذایی.

سایر بنا ها

افزون بر ساختمان ارگ شاهی که کار احداث آن در روزگار فرمانروایی امیر عبدالرحمان خان به پایان رسید، در روزگاران بعدی نیز عمارات و ساختمانهای دیگری بدان افزوده گشت که در زمره ی آنها چند قصر و مکان ذیل می باشند:

قصر دلگشا

این قصر در روزگار پادشاهی امیر حبیب الله فرزند عبدالرحمان خان بنا نهاده شد و یکی از زیباترین قصر های ارگ می باشد که در جنوب شرقی ارگ و در وسط باغ واقع شده است و در آن دفترکار پادشاه افغانستان قرارداشت. پادشاه در همین قصر از مهمانان خاص به ویژه خارجی ها پذیرایی می نمود.

قصر کوتی باغچه

این قصر در کنا رحرمسرا واقع بوده و دارای یک تعمیر دایروی شکل دو منزله بوده هر اتاق آن به سبک معماری قدیم دوره تیموری دارای دیوار های میناتور شده و سقف مرصع می باشد. دروازه و کلکین های این قصر به سبک کنده کاری نورستان و کابل خرادی شده است. این قصر به حالت نیمه مخروبه قرار داشته و کار بالای بازسازی آن به شدت و دقت کامل به پیش می رود.

قصر ستور

این قصر درسمت غربی ارگ اعمار گردید اما به زودی به وزارت خارجۀ افغانستان سپرده شد و اینک شعبه های وزارت مذکور درآن قرار دارند.

قصر نمبر یک

قصر نمبریک در دوره اعلیحضرت محمد ظاهرشاه برای اقامت شهزاده احمدشاه احداث گردید که بعدا در دوران ریاست جمهوری محمد داود خان برای مهمانان سیاسی از آن استفاده می شد.

دورۀ محمد داود خان

به دنبال گرفتاری سران حزب کمونیست، دولت روز پنجشنبه 4 ثور جلسه اضطراری کابینه را درقصر گلخانه ارگ برگزارکرد، حوالی ساعت12 بود که ناگهان تانکهای کودتاچیان به استقامت ارگ راه افتادند و بعد از یک روز تهدیدات زمینی و هوایی بالاخره با  ورود امام الدین با سربازانش در داخل قصر گلخانه و به شهادت رسانیدن داود خان و خانواده اش نقطه بحران و ویرانی ارگ نیز آغازشد.

قصر نمبردو

در دوره ببرک کارمل یک ساختمان دیگری به نام قصر نمبردو احداث گردید تا کارمل جهت اقامت خانواده خود از آن استفاده نماید، اما این کار به اتمام نرسید و داکتر نجیب الله جهت استفادۀ محافظین آن را به اتمام رسانید.

دورۀ طالبان

در دورۀ طالبان برای مدتی جلسات کابینه در ارگ برگزار می شد در همین دوره، طالبان یک مسجد را در کنار قصر دلگشا و یک تعداد تشناب ها را در زیر درختان چنار بنا کردند.

به دلیل طرز زنده گی بدوی، دفاتر ریاست جمهوری را تشک فرش نموده و تمام امورات را نشسته و زانو زده انجام می دادند.

درروز گار آنان، درختان ارگ قطع شد. از درختانی که در کشور بی بدیل بودند به عنوان چوب سوخت در بخاری ها استفاده شد. آنان همچنان یک تعداد میز و چوکی های عتیقه و منقوش را شکستانده و به گرم کردن خویش استفاده نمودند. بدین ترتیب ارگ در این دوره به یک مکان متروکه مبدل شد.

 

دورۀ حامد کرزی

اگر چه ارگ ریاست جمهوری با تمام تاسیسات آن در اثر جنگ های متداوم به یک مخروبه مبدل شده بود، اما با روی کار آمدن حکومت جلالتماب حامد کرزی، توسعه و انکشافی که در ارگ ریاست جمهوری به وجود آمده قرارذیل است:

  •   بازسازی دیوار احاطۀ ارگ،
  • ترمیم وتجهیز قصر سلام خانه،
  • اعمار پارک و فضای سبز و چایخانه سنتی در مقابل قصر سلام خانه،
  • اعمار میدان تشریفات،
  • ترمیم قصر دلگشا،
  •  ترمیم آهن پوش های مسجد، قصر زرد و برج های پنجگانه،
  • اعمار کانالازیسیون،
  • ترمیم دروازه های جنگی،
  • ترمیم قصر نمبردو،
  •  مدرنیزه کردن سیستم برقی و مخابراتی ارگ،
  •  قیرریزی سرک های ارگ.

قصر سنگی

این مکان که درجوار قصر گلخانه موقعیت دارد، ابتدا به منظور استقرار دستیاران امیر بنا شده بود اما با گذشت ایام و به تناسب ضروریات هردوره، برای رفع نیازهای گوناگون از قبیل دفاتر، دیپو و مرکز تیلفونخانه مورد استفاده قرار گرفته است.

دردوره جلالتماب حامد کرزی تعمیر و نوسازی قصرسنگی در دو منزل به صورت مدرن و جدید بنا یافت که از نظر وسعت و بنا،این قصر ساختمان شورای امنیت را به برج شمال شرقی ارگ وصل می نماید.

درقصر سنگی جدید، رئیس دفتر مقام عالی ریاست جمهوری و سایر ریاست ها و همکاران آنان استقرار یافته اند تا در رفت و آمد به قصرگلخانه سهولت داشته باشد.

درمنزل اول قصر سنگی جدید، یک سالون بزرگ احداث شده است که جهت ملاقات های مردمی رئیس جمهور و صرف غذا با مهمانان و برگزاری کنفرانس های مطبوعاتی ازآن استفاده می شود.

هر چند در ابتدا بازسازی ریاست جمهوری از اولویت های جلالتماب حامد کرزی نبود و رئیس جمهور به این تصور بود که بازسازی ارگ باید در خاتمه بازسازی افغانستان انجام پذیرد، اما ویرانی این ارگ تاریخی، کار کارمندان ریاست جمهوری را به مشکل مواجه کرده بود و از مهمانان بلند پایه خارجی و متنفذین و بزرگان کشور که بدون وقفه از ارگ ریاست جمهوری بازدید می نمودند به وجه احسن استقبال صورت گرفته نمی توانست ومراسم تشریفاتی به مشکلات متعددی مواجه می شد، تصمیم گرفته شد تا بعضی از پروژه های بازسازی در ارگ ریاست جمهوری طرح و پیاده گردد.

به اساس تحقق این پروژه، اکنون ارگ ریاست جمهوری به یک مکان نسیتا خوبی برای پذیرایی مهمانان و انجام مراسم تشریفاتی مبدل شده است. هر چند در مقایسه با دیگر کشور ها هنوز کمبودی های نیز دارد.